Pugngan ang global warming!

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on LinkedIn
Print Friendly

Ano ang global warming? Ang global warming ukon paghilanat kang kalibutan sangka parantandaan kang sakit kang kadunaan. Dya pag-init kang kahawaan kag kadagatan kang kalibutan nga nagatuga kang mga mabaskug kag hinali nga pagbagyo, malawid nga tag-irinit, pagtaas kang tubig dagat, pagbaha, amat-amat nga paglugdang kang mga manaba nga lugar, pagkadura kang mainum nga tubig, pagkaramatay kang mga kasapatan kag katamnan.

Inanay ang paghilanat kang kalibutan. Sa nagligad nga 100 ka tuig ang temperatura kang kalibutan nagtaas kang mga 0.4 kutub 0.8˚C. Ang epekto kang pagtaas kang temperatura mabatyagan run natun sa mga pagbaha kag mabaskug nga mga bagyo tulad kang Yolanda kag Frank nga tuman ang pagsamad nga ginpaagum sa Antique. Suno sa mga panalawsaw siyentipiko, mas nagadasig sa kadya ang pag-init kang kalibutan. Ginabanta nga madugangan ang init kang kalibutan kang 1.4 hasta 5.8˚C halin tulad kutub sa tuig 2100. Grabe nga mga sakuna ang matabo.

Tungud kang paghilanat kang kalibutan nga nagatunaw kang niyebe sa mga rehiyon polar kag sa mga putokputokan kang mga mataas nga kabukidan, ang tupung kang tubig kadagatan sa kalibutan nagasaka kang 3.2 milimetro kada tuig kang mga 1900. Kadyang mga tinuig kang 2000 kutub nian, ang tupung kang tubig kadagatan sa Pilipinas nagasaka kang makakurulba nga 12 milimetro kada tuig.

Sa kadya, ang Pilipinas nagliki-liki ika-8, ika-9 sa mga pungsod sa kalibutan nga samadun kang pagtaas kang tupung kang tubig. Mga 70% kang 1,500 ka munisipalidad kang Pilipinas nahamtang sa mga baybayun. Ginabanta nga sa sulud kang 50 ka tuig halin kadya, tungud kang paghilanat kang kalibutan, mga 6.2 milyones ka Filipino ang tabugon kang baha kag dagat halin sa andang mga ginapuy-an nga lupa. Amo man dya ang maaguman kang mga 135.6 milyones ka tawo sa China, Vietnam, Japan, India, Bangladesh, Indonesia, Thailand kag Netherlands.

Atun madumduman nga ang Pilipinas sang ka arkipelago nga ginabug-os kang 7,107 ka kapuluan kag ang atun pungsod sa bibi kang Kadagatan Pacifico, ang paktorya kang mga bagyo sa kalibutan. Kon sa sugid kang paglugdang ika-8 ang Pilipinas, sa sugid kang bagyo nagapanguna ang Pilipinas. Ang Bagyo Frank kag Yolanda katiting pa lang kang mga sakuna nga dara kang paghilanat kang kalibutan.

Ano ang kabangdanan kang paghilanat kang kalibutan? Suno sa mga panalawsaw kang mga siyentipiko, ang global warming resulta kang mga masunod:

1. Pagbuga kang carbon dioxide ukon CO2 mga power plant nga nagagamit kang fossil fuel tulad kang coal, petroleum, kag natural gas
2. Pagbuga kang carbon dioxide ukon CO2 kang mga sarakyan nga nagagamit kang gasoline;
3. Pagbuga kang methane halin sa mga livestock industries kag pagpanguma tulad pagtanum kang paray kag pag-init kang Arctic seabed;
4. Pagkaguba kang mga kagulangan ukon kalasangan; kag
5. Dugang nga paggamit kang mga kemikal sa taramnan kag iban pang crop lands.

Ano ang epekto kang paghilanat kang kalibutan? Ang mga epekto kang paghilanat kang kalibutan amo ang mga masunod:

1. Pagtaas kang tupung kang tubig dagat sa bilog kalibutan;
2. Mabaskug kag makaramatay nga mga bagyo;
3. Kapyerdihan sa mga pananum bangud sa tuman nga kainit kag baha;
4. Pagkaramatay kang mga espisis kang hayup kag tanum; kag
5. Pagkaramatay kang mga korales sa idalum kang kadagatan.

Kon sayudon, ang epekto kang paghilanat kang kalibutan nagapaagto sa pagkagutum, pagmasakit, pagkadura kang iristaran, paggirinamo kag pagkaramatay kang espisis kang tawo.

Suno sa panalawsaw , ang mga pungsod kang USA, China, India, Brazil, United Kingdom, Russia kag Germany ang nagapanguna sa pagtuna kang pag-init kang kalibutan. Dya tungud sa andang carbon emission halin sa paggamit kang fossil fuel kag pagproseso kang semento. Bukun mayor nga tagtuna ang Pilipinas kang pag-init kang kalibutan pero nagapanguna ang Pilipinas sa maapektohan. Makarilibug kang ulo ang sitwasyon nga dya.

Ano ang labut kag kaangtanan kang Antique sa paghilanat kang kalibutan? Kon makit-an sa mga ginpatpat sa ibabaw nga tinunaan kang paghilanat kang kalibutan, sa lima ka kabangdanan, lima man ang ginahimo kang atun probinsya. Pero ang pinakamalala sa atun ginahimo, amo ang pagsupply kang coal sa mga planta sa Pilipinas. Kang 2013, ang ginahambal nga “magamay” nga isla kang Semirara, ang ginahalinan kang 7.5 kang 7.8 million metric tons kang coal nga ginamina sa Pilipinas . Buut hambalun, sa Pilipinas, ang Antique nagapanguna nga ginatunaan kang paghilanat kang kalibutan.

May mahimo pa bala kita ka ria rugya? Ano ang mahimo ta? Dapat pa bala ipaiway ang aksyon sa pagpugung kang paghilanat kang kalibutan? Ang mga desisyon parte sa pagpugung kang global warming mga seryoso nga desisyon nga nagapangayo kang pagsakripisyo kag mabaskug nga panindugan.

May mga siyentipiko nga nagahambal nga nagsulud run ang kalibutan sa ginatawag nga “state shift” ukon ang punto nga wara run kita ti mahimo sa pagpugung kang pag-init kang kalibutan. May mga siyentipiko nga nagahambal nga sa bibi pa lang kita kang “state shift.” Klaro kag makakurulba nga sa kritikal nga sitwasyon ang Pilipinas kag dapat nga maghulag dayon. Wara it dapat ipa-iway kay tungud ang kapyerdehan nakatoon sa Pilipinas. Sa mga nagligad nga mga sakuna, klaro nga tuman ka kulang ang ikasarang kang gobyerno agud sabtun ang epekto kang global warming. Ano ang dapat natun himuon?

1. Untatan ang pagpamina kang coal sa Semirara. Dapat ang gobyerno magpanguna sa pagsugod run baylo sa mas indi makatalagam nga power sources tulad kang solar, wind kag hydropower.
2. Mas pabaskugun ang mga programa sa pag-amlig sa mga kagulangan kag mga forestation kag reforestation projects.
3. Ipa-calibrate ang mga makina kang sarakyan para malikawan ang pagbuga kang makatalagam nga aso.
4. Magsugod sa pag-diversify kang food sources. Magtanum kang mga bungang kahoy kag kararuton. Indi masyado mangin dependente sa paray.
5. Likawan ang pagsunog. Limitahan dya sa pagraha kang pagkaun ukon pagpatay kang makaralaton nga sakit. Ang mga ramo, i-recycle ukon padunuton sa nagakaigo nga pamaagi.
6. Amat-amat magsaylo sa organic farming.
7. Magbuylog sa mga panawagan sa pag-amlig kang kadunaan.
8. Iparayu ang mga kabalayan sa daray-ahan kag mga pangpang.

Kon magpabiyanbiyan pa kita, kita man gihapon ang mamung-an. Wara run it iba nga magluwas kanatun sa katalagman kag sakuna kundi kita gid lamang. Hulag Antiqueño!